Vườn cổ Tô Châu – nghệ thuật thu cả thiên nhiên vào một khu vườn

Nhưng để hiểu sâu hơn vẻ đẹp của thành phố này, phải bước vào những khu vườn cổ.

Ở đó, người xưa không cố tạo ra một không gian rộng lớn. Họ làm điều khó hơn: khiến một khu vườn có diện tích hữu hạn vẫn tạo cảm giác như chứa được cả núi, nước, rừng, đường dạo và vô số góc nhìn khác nhau.

Trong hành trình Giang Nam dịp Tết, Chuyết Chính Viên và Sư Tử Lâm là hai điểm cho thấy rõ nhất cách người Tô Châu biến thiên nhiên thành nghệ thuật. Một nơi lấy mặt nước làm trung tâm, một nơi dùng đá tạo thành mê cung, nhưng cả hai đều cùng theo đuổi một lý tưởng: đưa thiên nhiên vào không gian sống mà vẫn giữ được cảm giác tự nhiên, không gượng ép.

Vườn cổ Tô Châu không phải “vườn hoa”

Một trong những hiểu lầm phổ biến là xem viên lâm Tô Châu như những khu vườn cảnh thông thường.

Thực tế, đây là một loại hình không gian phức tạp hơn nhiều. UNESCO ghi nhận Classical Gardens of Suzhou là những ví dụ tiêu biểu của nghệ thuật vườn cảnh Trung Hoa, nơi nước, đá, cây và kiến trúc được tổ chức để tái hiện một cảnh quan tự nhiên thu nhỏ.

Điểm quan trọng là người thiết kế không cố tạo một bức tranh đẹp duy nhất.

Họ tạo ra một chuỗi cảnh.

Mỗi lần đổi hướng, đi qua một hành lang, bước qua một cổng hay nhìn qua một ô cửa, người đi lại thấy một bố cục mới. Vì vậy, giá trị của khu vườn không nằm ở việc đứng ở một điểm đẹp nhất để chụp ảnh, mà ở quá trình di chuyển xuyên suốt không gian.

Có thể nói, viên lâm Tô Châu được thiết kế để “đọc bằng bước chân”.

Vì sao người xưa muốn thu thiên nhiên vào trong vườn?

Trong văn hóa Trung Hoa, đặc biệt ở tầng lớp văn nhân và sĩ phu, thiên nhiên không chỉ là nơi để ngắm mà còn là không gian tinh thần.

Núi, nước, cây, đá và sự tĩnh lặng đều gắn với một lý tưởng sống: rời xa phần nào sự ồn ào của đô thị mà vẫn không cần rời khỏi thành phố.

Tô Châu là một đô thị giàu có, đông dân và phát triển thương mại từ rất sớm. Nhưng ngay trong thành phố, giới trí thức và quan lại vẫn tạo ra những khu vườn riêng như một thế giới khác.

Đây chính là nghịch lý thú vị của viên lâm: nằm giữa đô thị, nhưng lại được thiết kế để người bước vào có cảm giác đang rời khỏi đô thị.

Chuyết Chính Viên – khi mặt nước trở thành trung tâm của toàn bộ bố cục

Chuyết Chính Viên là một trong những khu vườn nổi tiếng nhất Tô Châu và cũng thuộc nhóm vườn cổ được UNESCO ghi danh.

Điểm dễ nhận thấy nhất khi bước vào đây là tỷ lệ mặt nước rất lớn.

Hồ không nằm ở một góc khuất, mà gần như trở thành trung tâm để các pavilion, hành lang, cầu nhỏ và cây cối xoay quanh.

Kiến trúc không cố chiếm vị trí chính. Ngược lại, các công trình thường được đặt để phục vụ cho việc nhìn ra nước, phản chiếu xuống nước hoặc tạo ra một điểm dừng trước khi người đi tiếp tục sang một cảnh khác.

Đó là lý do Chuyết Chính Viên có cảm giác mở hơn nhiều khu vườn cùng quy mô.

Một khu vườn có thể lớn hơn diện tích thật bằng cách nào?

Câu trả lời nằm ở cách kiểm soát tầm nhìn.

Nếu toàn bộ khu vườn được nhìn thấy ngay từ lối vào, cảm giác khám phá sẽ kết thúc rất nhanh. Vì vậy, người xưa thường cố tình che một phần cảnh bằng tường, cây, đá hoặc hành lang.

Người đi chỉ thấy một phần.

Sau đó phải bước thêm vài mét mới nhìn thấy phần còn lại.

Cứ như vậy, không gian liên tục được mở ra theo từng lớp, tạo cảm giác khu vườn rộng hơn diện tích thật.

Đây là một kỹ thuật cực kỳ quan trọng của viên lâm Trung Hoa: không phô hết cảnh cùng lúc.

“Mượn cảnh” – biến cảnh ở xa thành một phần của khu vườn

Một khái niệm nổi tiếng trong nghệ thuật vườn Trung Hoa là 借景 – jie jing – mượn cảnh.

Ý tưởng rất đơn giản nhưng tinh tế: không phải mọi thứ xuất hiện trong khung nhìn đều cần nằm bên trong khu vườn.

Một mái chùa ở xa, một ngọn cây ngoài tường hoặc một đường chân trời có thể được đưa vào bố cục chỉ bằng cách mở đúng một khung nhìn.

Như vậy, khu vườn không cần sở hữu cảnh vật đó nhưng vẫn “mượn” được nó.

Đây là cách người xưa mở rộng không gian bằng thị giác thay vì bằng diện tích.

Kỹ thuật này cũng giải thích vì sao cửa sổ, cổng tròn và hành lang trong viên lâm không chỉ có chức năng đi lại. Chúng còn là công cụ để chọn và cắt cảnh.

Cửa sổ trong viên lâm giống một khung tranh sống

Một trong những chi tiết rất đẹp ở vườn cổ Tô Châu là những ô cửa có hình dáng khác nhau.

Qua mỗi cửa, cảnh phía bên kia được đóng khung như một bức tranh. Nhưng đây không phải bức tranh tĩnh.

Gió làm lá cây thay đổi. Ánh sáng thay đổi theo giờ. Người đi ngang qua. Mặt nước chuyển động.

Vì vậy, cùng một ô cửa nhưng cảnh nhìn thấy không bao giờ hoàn toàn giống nhau.

Đây chính là điểm khiến viên lâm Tô Châu có chất “sống” rất rõ. Kiến trúc không cạnh tranh với thiên nhiên mà chỉ tạo ra cách để nhìn thiên nhiên đẹp hơn.

Sư Tử Lâm – khi đá trở thành nhân vật chính

Nếu Chuyết Chính Viên lấy nước làm trung tâm, thì Sư Tử Lâm lại được nhớ nhiều nhất bởi đá.

Tên Lion Grove Garden gắn với những khối đá có hình dạng gợi liên tưởng đến sư tử, nhưng giá trị của khu vườn không nằm ở việc tìm xem viên đá nào giống con vật nhất.

Điểm đặc biệt hơn là cách đá được tổ chức thành cả một hệ thống.

Có lối đi xuyên qua.Có khoảng cao thấp. Có hang nhỏ. Có những đoạn vòng khiến người đi mất phương hướng trong chốc lát.

Không gian vì thế gần với một mê cung đá hơn là một khu vườn đơn thuần.

Đá Thái Hồ – vì sao càng méo mó lại càng được coi là đẹp?

Một phần quan trọng trong viên lâm Tô Châu là đá Thái Hồ.

Những khối đá này thường có hình dạng rất bất quy tắc: lỗ rỗng, bề mặt nhăn, đường cong kỳ lạ và nhiều khe hốc.

Theo thẩm mỹ hiện đại, một vật thể cân đối thường dễ được xem là đẹp. Nhưng trong mỹ học vườn cổ Trung Hoa, vẻ đẹp của đá lại nằm chính ở sự không đều đó.

Những lỗ rỗng và đường cong giúp đá tạo ra cảm giác giống núi thật đã bị gió, nước và thời gian bào mòn.

Nói cách khác, đá không cần “đẹp theo hình học”. Nó cần gợi ra cảm giác tự nhiên.

Chính vì vậy, những khối đá càng có hình dáng khác thường lại càng được đánh giá cao.

Núi và nước – hai yếu tố không thể tách rời trong viên lâm

Trong tư duy cảnh quan Trung Hoa, núi và nước thường xuất hiện cùng nhau.

Nếu mặt nước tạo chiều sâu và phản chiếu, thì đá đóng vai trò như núi.

Khi đặt hai yếu tố cạnh nhau, người xưa tạo ra một phiên bản thu nhỏ của sơn thủy.

Điều này rất rõ ở Tô Châu. Một khu vườn không cần có núi thật hay sông thật. Chỉ cần dùng đá để tượng trưng cho núi và hồ để đại diện cho nước, cảnh quan đã có thể gợi ra cảm giác của một thiên nhiên lớn hơn rất nhiều diện tích thực.

Đây là lý do tôi cho rằng bài vườn cổ Tô Châu có liên hệ rất đẹp với bài Thái Hồ – Tây Hồ.

Ở Vô Tích và Hàng Châu, du khách nhìn thiên nhiên ở quy mô lớn.

Đến Tô Châu, cùng tư duy đó được thu nhỏ vào một khuôn viên.

Xem thêm: Thái Hồ và Tây Hồ – hai miền cảnh sắc làm nên vẻ đẹp Giang Nam

Hành lang không chỉ để đi lại

Nếu chỉ nhìn bằng công năng, hành lang đơn giản là nơi giúp người đi tránh nắng hoặc mưa.

Nhưng trong viên lâm Tô Châu, hành lang còn điều khiển cách người xem tiếp cận cảnh vật.

Một đoạn hành lang có thể kéo dài đủ lâu để tạo cảm giác chờ đợi. Sau đó, ở cuối đường, một hồ nước hoặc pavilion bất ngờ mở ra.

Có đoạn lại chạy sát tường, chỉ cho phép nhìn cảnh qua các ô cửa.

Có đoạn uốn cong khiến người đi không biết phía trước sẽ xuất hiện điều gì.

Chính các đường đi này biến việc tham quan thành một trải nghiệm tuần tự, giống như đọc từng chương trong một câu chuyện.

Vì sao mùa đông lại làm vườn cổ Tô Châu dễ “đọc” hơn?

Nhiều người nghĩ mùa xuân mới là thời điểm đẹp nhất để xem vườn.

Nhưng mùa đông lại cho một trải nghiệm rất khác.

Khi cây thưa lá, cấu trúc khu vườn lộ ra rõ hơn. Những đường mái, hành lang, tường trắng, đá cảnh và mặt nước không còn bị tán cây che quá nhiều.

Người đi dễ nhận ra hơn cách các lớp không gian được bố trí.

Đây là điểm rất hợp với hành trình tháng 2.

Ngay cả khi không gặp tuyết, khu vườn mùa lạnh vẫn có giá trị riêng: ít màu sắc hơn nhưng rõ cấu trúc hơn.

Nếu gặp tuyết, mỹ học Giang Nam thay đổi thế nào?

Tuyết ở Tô Châu không phải điều có thể đảm bảo cho mọi chuyến đi tháng 2, nhưng nếu xuất hiện, nó tạo nên một lớp cảnh quan rất đặc biệt.

Tường trắng gần như hòa vào nền tuyết.

Mái ngói đen tạo tương phản mạnh hơn.

Đá Thái Hồ phủ một lớp trắng mỏng khiến hình khối trở nên rõ.

Mặt hồ lạnh và ít chuyển động làm toàn bộ khu vườn có cảm giác tĩnh hơn bình thường.

Điều thú vị là tuyết không làm viên lâm mất đi đặc trưng. Ngược lại, nó nhấn mạnh chính những yếu tố vốn đã có sẵn: tường, mái, đá, nước và khoảng trống.

Đó cũng là lý do hình ảnh vườn cổ Giang Nam trong tuyết luôn có sức hút rất mạnh.

Chuyết Chính Viên và Sư Tử Lâm khác nhau ở đâu?

Hai khu vườn cùng thuộc hệ viên lâm Tô Châu nhưng tạo cảm giác rất khác.

Chuyết Chính Viên thiên về nước, khoảng mở và tầm nhìn. Người đi thường cảm nhận khu vườn bằng cách nhìn xuyên qua mặt hồ, cầu và pavilion.

Sư Tử Lâm lại thiên về đá, đường đi và trải nghiệm không gian. Người đi không chỉ nhìn, mà còn phải luồn qua các đoạn đá, đổi hướng và khám phá từng khoảng nhỏ.

Một nơi rộng về thị giác.

Một nơi phức tạp về đường đi.

Chính sự khác biệt đó khiến việc đặt cả hai trong cùng hành trình có giá trị hơn nhiều so với ghé hai khu vườn có phong cách giống nhau.

Vườn cổ Tô Châu cũng phản ánh cách sống của tầng lớp văn nhân

Viên lâm không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật cảnh quan.

Nó còn phản ánh lối sống của chủ nhân.

Trong khu vườn có nơi đọc sách, uống trà, tiếp khách, thưởng cảnh hoặc nghỉ ngơi. Không gian được thiết kế để cuộc sống thường ngày gắn liên tục với thiên nhiên.

Điều này cho thấy một tư duy rất khác với việc xây dựng một khu vườn chỉ để trang trí.

Ở đây, thiên nhiên là một phần của đời