Đô Giang Yển - công trình hơn 2.200 năm vẫn điều tiết dòng nước đến ngày nay

Giữa một hành trình đầy núi tuyết, rừng thu và những thung lũng cao của Tứ Xuyên, Đô Giang Yển mở ra một câu chuyện hoàn toàn khác.

Ở đây, điều gây ấn tượng không nằm ở độ cao hay màu lá.

Đó là cách con người hơn hai thiên niên kỷ trước đã học cách sống cùng một dòng sông lớn.

Không chặn dòng Mân Giang bằng một con đập khổng lồ, người xưa lựa chọn chia dòng, dẫn nước, thoát phù sa và điều tiết dòng chảy bằng chính địa hình tự nhiên.

Hệ thống ấy bắt đầu được xây dựng từ thế kỷ III trước Công nguyên.

Hơn 2.200 năm sau, nó vẫn đang hoạt động.

Chính sự tiếp nối ấy khiến Đô Giang Yển không chỉ là một di tích cổ, mà là một công trình kỹ thuật vẫn còn sống trong đời sống của vùng đồng bằng Thành Đô.

Nơi núi kết thúc và đồng bằng bắt đầu

Muốn hiểu Đô Giang Yển, trước tiên phải nhìn vào vị trí của nó. 

Mân Giang bắt nguồn từ vùng núi cao phía Tây Tứ Xuyên rồi chảy xuống vùng đồng bằng Thành Đô.

Khi dòng nước từ địa hình dốc và hẹp đổ xuống khu vực bằng phẳng hơn, tốc độ và lượng nước thay đổi mạnh. Vào mùa mưa, lũ có thể gây thiệt hại lớn. Khi mùa khô đến, vùng đồng bằng lại cần nguồn nước ổn định để sản xuất nông nghiệp.

Đô Giang Yển được xây dựng ngay tại khu vực chuyển tiếp ấy.

Nó nằm đúng nơi dòng sông từ miền núi bước vào vùng đất thấp.

Vì thế, bài toán của người xưa không đơn giản là “ngăn lũ”.

Họ phải đồng thời giải quyết nhiều vấn đề: dẫn đủ nước vào đồng bằng, giảm dòng chảy quá mạnh khi lũ lên, hạn chế phù sa tích tụ, và vẫn giữ cho dòng sông tiếp tục lưu thông.

Chính việc phải xử lý nhiều yêu cầu cùng lúc đã tạo nên cấu trúc đặc biệt của hệ thống.

Lý Băng và một cách nhìn khác về việc trị thủy

Đô Giang Yển gắn liền với tên tuổi của Lý Băng, quan lại nhà Tần phụ trách vùng Thục vào khoảng thế kỷ III trước Công nguyên.

Thay vì xây một con đập lớn chắn ngang Mân Giang, Lý Băng và cộng đồng địa phương đã lựa chọn một cách tiếp cận khác.

Dòng sông được chia. Nước được phân phối theo địa hình. Phù sa được đẩy ra ngoài.

Và một phần dòng chảy được dẫn vào hệ thống kênh để tưới tiêu cho vùng đồng bằng Thành Đô.

Điều đáng chú ý là hệ thống này không cố “đánh bại” con sông.

Nó tìm cách tận dụng chính lực nước và địa hình của sông.

Đó là lý do Đô Giang Yển thường được xem như một ví dụ tiêu biểu của triết lý thuận theo tự nhiên để điều tiết tự nhiên.

Xem thêm: Du lịch Tứ Xuyên mùa thu: Trùng Khánh - Thành Đô và những thung lũng đẹp giữa núi tuyết

Ngư Chủy - nơi dòng Mân Giang được chia làm hai

Một trong ba bộ phận quan trọng nhất của hệ thống là Ngư Chủy - Yuzui, có nghĩa là “miệng cá”.

Tên gọi xuất phát từ hình dáng của công trình phân nước nhìn giống phần đầu của một con cá nằm giữa dòng sông.

Ngư Chủy chia Mân Giang thành hai nhánh chính.

Một nhánh tiếp tục chảy theo dòng tự nhiên.

Nhánh còn lại dẫn nước vào hệ thống tưới tiêu của đồng bằng Thành Đô.

Điều quan trọng nằm ở tỷ lệ phân phối nước.

Khi lượng nước thay đổi theo mùa, sự chênh lệch về địa hình và góc dòng chảy giúp lượng nước đi vào từng nhánh cũng thay đổi theo.

Nói cách khác, hệ thống không cần những cánh cổng cơ khí phức tạp như công trình hiện đại.

Chính tốc độ dòng nước, vị trí lòng sông và hình dạng của công trình đã tham gia vào quá trình điều tiết.

Đây là một trong những chi tiết khiến Đô Giang Yển đặc biệt: kỹ thuật nằm ngay trong cách người xưa đọc địa hình.

Phi Sa Yển - để phù sa tự tìm đường ra ngoài

Nếu chỉ dẫn nước mà không xử lý phù sa, hệ thống kênh rất dễ bị bồi lấp.

Đó là lý do Phi Sa Yển - Feishayan, hay “đập bay cát”, trở thành một mắt xích quan trọng khác.

Khi dòng nước đi qua khu vực này với tốc độ và góc chảy phù hợp, một phần cát, sỏi và phù sa được đẩy ra khỏi hệ thống dẫn nước chính.

Cách vận hành ấy tận dụng lực ly tâm và chuyển động tự nhiên của dòng nước.

Không cần loại bỏ toàn bộ phù sa bằng sức người.

Dòng sông tự tham gia vào quá trình “làm sạch” cho hệ thống.

Điều này đặc biệt quan trọng với Mân Giang, bởi dòng sông mang theo lượng lớn vật liệu từ vùng núi phía Tây Tứ Xuyên.

Nếu phù sa tích tụ liên tục, hệ thống thủy lợi sẽ nhanh chóng mất hiệu quả.

Phi Sa Yển giúp hạn chế nguy cơ đó.

Bảo Bình Khẩu - chiếc “cổ chai” điều tiết dòng nước

Bộ phận thứ ba là Bảo Bình Khẩu - Baopingkou, nghĩa là “miệng bình quý”.

Đây là một đoạn kênh hẹp được mở xuyên qua núi, tạo thành cửa dẫn nước vào vùng đồng bằng.

Chiều rộng hạn chế của cửa này giúp kiểm soát lượng nước đi sâu vào hệ thống tưới tiêu.

Có thể hình dung đơn giản:

• Ngư Chủy chia dòng.
• Phi Sa Yển xử lý phần nước và phù sa dư thừa.
• Bảo Bình Khẩu giới hạn lượng nước đi vào đồng bằng.
• Ba bộ phận không hoạt động riêng lẻ.

Chúng tạo thành một hệ thống liên kết, trong đó mỗi thành phần xử lý một phần khác nhau của cùng một dòng sông.

Chính sự phối hợp ấy giúp Đô Giang Yển vừa giảm nguy cơ lũ, vừa đảm bảo nguồn nước tưới tiêu.

Một công trình cổ nhưng chưa bao giờ trở thành “đồ cổ”

Điểm đặc biệt nhất của Đô Giang Yển nằm ở việc công trình vẫn hoạt động sau hơn hai thiên niên kỷ.

Nhiều di tích cổ ngày nay tồn tại chủ yếu để nghiên cứu hoặc tham quan.

Đô Giang Yển thì khác. Hệ thống vẫn tiếp tục đưa nước đến đồng bằng Thành Đô và phục vụ sản xuất nông nghiệp.

UNESCO ghi danh Mount Qingcheng and the Dujiangyan Irrigation System vào danh sách Di sản Thế giới năm 2000.

Trong hồ sơ di sản, Đô Giang Yển được đánh giá là một công trình thủy lợi có ảnh hưởng lớn đến sự phát triển kinh tế và nông nghiệp của vùng Thành Đô trong hơn 2.000 năm.

Quy mô tưới tiêu ngày nay đã mở rộng đến hàng trăm nghìn hecta đất nông nghiệp.

Điều đó khiến cụm từ “hơn 2.200 năm tuổi” trở nên có ý nghĩa hơn.

Không chỉ vì nó cổ.

Mà vì một thiết kế từ thời Tần vẫn tiếp tục giữ được chức năng trong thế giới hiện đại.

Từ Đô Giang Yển nhìn lại sự hình thành của “Thiên phủ chi quốc”

Đồng bằng Thành Đô từ lâu nổi tiếng là một vùng đất màu mỡ của Trung Quốc.

Danh xưng “Thiên phủ chi quốc” thường được dùng để nói về sự trù phú của vùng Tứ Xuyên, đặc biệt là khu vực quanh Thành Đô.

Đô Giang Yển đóng vai trò rất lớn trong quá trình ấy.

Khi nước từ Mân Giang được phân phối ổn định, vùng đất vốn phải đối mặt với lũ lụt và hạn hán có điều kiện phát triển nông nghiệp lâu dài hơn.

Hệ thống thủy lợi tạo ra một mạng lưới kênh đưa nước vào đồng ruộng, góp phần ổn định sản xuất và dân cư.

Theo thời gian, việc kiểm soát nước không chỉ mang ý nghĩa kỹ thuật.

Nó còn góp phần định hình kinh tế, đô thị và đời sống của toàn vùng.

Vì thế khi đi qua Thành Đô hôm nay, rất nhiều dấu ấn của một đô thị lớn thực chất được xây dựng trên nền tảng của một hệ thống thủy lợi hình thành từ hơn hai nghìn năm trước.

Xem thêm: Du lịch Thành Đô có gì chơi? 8 điểm đến nổi tiếng nên ghé thăm

Khi núi, nước và đồng bằng nối thành một câu chuyện

Đặt Đô Giang Yển vào hành trình Tứ Xuyên, điểm đến này càng trở nên thú vị.

Trước đó, du khách vừa đi qua Tứ Cô Nương, Song Kiều và Bích Bằng Câu.

Ở những nơi ấy, nước xuất hiện dưới dạng suối, hồ, thác và nguồn nước từ vùng núi cao.

Khi hành trình xuống Đô Giang Yển, cùng một yếu tố nước lại bước vào câu chuyện của con người.

Nước từ miền núi trở thành nguồn sống của đồng bằng.

Một yếu tố tự nhiên có thể tạo ra lũ lụt lại được chuyển thành nguồn tưới tiêu.

Nhờ đó, Đô Giang Yển không bị tách rời khỏi mạch cảnh quan của tour.

Nó giống như phần tiếp theo của câu chuyện bắt đầu từ những dãy núi phía Tây Tứ Xuyên.

Đô Giang Yển không chỉ có hệ thống thủy lợi

Thành phố Đô Giang Yển ngày nay còn gắn với nhiều trải nghiệm khác.

Trong chương trình TSTtourist, đoàn dành một ngày để khám phá khu vực này.

Bên cạnh hệ thống thủy lợi, hành trình còn ghé Công viên Gấu Trúc Đô Giang Yển, nơi du khách có thể quan sát gấu trúc lớn trong môi trường được tổ chức gần với sinh cảnh tự nhiên.

Điểm đến này cũng giúp nối câu chuyện của Đô Giang Yển với vùng núi mà đoàn vừa đi qua.

Gấu trúc lớn vốn gắn chặt với những cánh rừng miền núi Tứ Xuyên.

Quần thể bảo tồn gấu trúc Tứ Xuyên bao gồm cả khu vực Wolong, Núi Tứ Cô Nương và dãy Jiajin - những vùng sinh thái nằm không quá xa tuyến hành trình.

Vì vậy, việc gặp gấu trúc tại Đô Giang Yển không đơn thuần là một hoạt động giải trí.

Nó là một cách khác để nhìn vào hệ sinh thái của chính vùng đất mà du khách đang khám phá.

Xem thêm: Gấu trúc Tứ Xuyên - vì sao vùng đất này trở thành quê hương của “quốc bảo” Trung Quốc?

Ngưỡng Thiên Oa - một Đô Giang Yển trẻ hơn ngoài những di sản cổ

Một hình ảnh khác của thành phố xuất hiện tại Quảng trường Ngưỡng Thiên Oa.

Không còn là những công trình từ thời Tần, khu vực này mang diện mạo trẻ và hiện đại hơn.

Những không gian công cộng mới, kiến trúc đô thị và hình ảnh gấu trúc được đưa vào cảnh quan khiến Đô Giang Yển có một lớp đời sống khác bên cạnh di sản thủy lợi.

Điều này tạo ra sự cân bằng thú vị.

Một thành phố có thể đồng thời lưu giữ một công trình hơn 2.200 năm tuổi nhưng vẫn tiếp tục phát triển với những không gian mới.

Và nhờ đó, trải nghiệm Đô Giang Yển không chỉ là “đến xem một di tích”.

Du khách có thể nhìn thấy cách một thành phố hiện đại vẫn sống ngay bên cạnh hệ thống nước cổ đã nuôi dưỡng vùng đất này qua nhiều thế kỷ.

Hơn hai thiên niên kỷ, bài toán của dòng nước vẫn chưa thay đổi

Đô Giang Yển tồn tại lâu đến mức rất dễ bị nhìn như một kỳ quan xa xưa.

Nhưng nếu bỏ qua tuổi đời của công trình, logic của nó vẫn rất hiện đại.

Làm sao đưa nước đến nơi cần nước? Làm sao giảm nguy cơ lũ? Làm sao hạn chế phù sa?

Làm sao sử dụng tài nguyên mà không phá vỡ hoàn toàn dòng chảy tự nhiên?

Đó vẫn là những câu hỏi mà nhiều hệ thống thủy lợi ngày nay phải giải quyết.

Điều khác biệt là người Tứ Xuyên đã tìm ra một phương án cho Mân Giang từ hơn 2.200 năm trước.

Và thay vì biến dòng sông thành một khối nước bị chặn lại, họ tạo ra một hệ thống để dòng sông tiếp tục chảy, nhưng theo cách có lợi hơn cho con người.

Đó có lẽ là giá trị sâu nhất của Đô Giang Yển.

Không phải sức mạnh của một công trình khổng lồ áp lên thiên nhiên, mà là khả năng đọc hiểu thiên nhiên đủ kỹ để làm việc cùng nó.

Đô Giang Yển trong hành trình Tứ Xuyên cùng TSTtourist

Trong tour Trùng Khánh - Thành Đô - Tứ Xuyên, TSTtourist đưa du khách đến Đô Giang Yển sau hành trình qua Núi Tứ Cô Nương và Bích Bằng Câu.

Tại đây, đoàn tham quan Công viên Gấu Trúc Đô Giang Yển, Quảng trường Ngưỡng Thiên Oa và hệ thống thủy lợi Đô Giang Yển, trước khi trở lại Thành Đô và tiếp tục đến Trùng Khánh.

Thời gian khởi hành: tháng 10, tháng 11

Giá tour chỉ từ: 26.880.000₫/khách

Sau những ngày nhìn núi tuyết và rừng thu, Đô Giang Yển đưa hành trình trở về với một câu hỏi rất khác: con người đã sống cùng vùng núi và những dòng sông này như thế nào?

Câu trả lời nằm trong một hệ thống nước hơn hai thiên niên kỷ tuổi - vẫn tiếp tục chảy qua vùng đất Tứ Xuyên đến tận hôm nay.